a place where you can enjoy traveling around the world , photo, video


                                          over reizen naar verre landen met reisverslagen  en fotoreportages                                                                                                                                                                                                                                                         

 

 

Up
Nieuws
Reisfoto reportages
Fotografie
Reisorganisaties
Gezondheid en reizen
Tools
Nuttige links

Gezondheid en reizen

Tips en informatie voor mensen die veel om gezond op reis te gaan en te blijven

horizontal rule

bullet

Gezondheid            Up Wat gaat er mee?

 

  1. Vaccinaties
     
  2. Gezondheidstips:
    bulletAcclimatiseren
    bulletAlgemene hygiëne
    bulletJet lag
    bulletReizigersdiarree
    bulletZon- en UV-straling
    bulletMalaria
    bulletSexuele en bloedcontacten
    bulletHoogteziekte
    bulletMeer informatie over gezondheid

 

 

Vaccinaties

Om te weten welke vaccinaties en anti-malariamaatregelen voor jou nodig zijn, moet je je persoonlijk laten adviseren door een reizigersadvies- en vaccinatiebureau of door je huisarts. De reisbestemming, de verblijfsduur, de soort reis en de gezondheid en leeftijd van een reiziger bepalen wat er nodig is. Vaccinaties en anti-malariamaatregelen kunnen dus verschillen per reiziger. Aangezien de gezondheidsadviezen per land regelmatig wijzigen, verwijst Commundo je door naar het Landelijk Coördinatiecentrum Reizigersadvisering (LCR) . Het LCR geeft de richtlijnen uit voor vaccinaties en preventie van malaria bij reizigers. Deze richtlijnen worden gebruikt door GGD's, speciale reizigersklinieken en huisartsen. U kunt zich bijvoorbeeld ook via internet wenden tot: http://www.dereisdokter.nl/.

Verder is het belangrijk om insectensteken te voorkomen. De drie gouden regels zijn:

  1. Draag bedekkende kleding
  2. Smeer de onbedekte huid in met een insectenwerend middel dat 30-50% DEET bevat
  3. Neem ook een (geïmpregneerde) klamboe mee

Omhoog

 

Gezondheidstips

 

Acclimatiseren

De reiziger die vanuit Nederland naar de (sub)tropen gaat, komt in een totaal ander klimaat terecht. Naast het tropische klimaat krijgt de reiziger ook te maken met het tijdsverschil, waardoor het slaapritme enkele dagen in de war kan raken.

In hooggelegen gebieden zal de reiziger gedurende de eerste tijd snel buiten adem zijn. Dit komt doordat de lucht minder zuurstof bevat. Het duurt enkele weken voordat het lichaam zich door de aanmaak van extra rode bloedlichaampjes heeft aangepast aan de nieuwe situatie. De aanpassing van het lichaam aan de bovenstaande factoren heet acclimatiseren. Vaak neemt de reiziger onvoldoende tijd om te acclimatiseren. Wie echter te hard van stapel loopt, neemt onnodige risico's voor zijn gezondheid. Door vermoeidheid kan men bijvoorbeeld minder alert zijn in het verkeer en geniet men minder van de reis. Ook stressverschijnselen kunnen dan optreden.

Indien je maar enkele weken in de (sub)tropen verblijft, zal je in die korte tijd niet volledig geacclimatiseerd raken. Indien je voor langere tijd naar de tropen gaat, zal je merken dat het zelfs enkele maanden kan duren voordat je volledig aan het andere klimaat gewend bent.

De volgende adviezen kunnen nuttig zijn:
bulletDe ochtendtemperatuur in de tropen is goed verdraagbaar, sta dus tijdig op.
bulletNeem op het heetst van de dag enkele uren rust (siësta).
bulletZorg voor voldoende slaap.
bulletEet niet te veel en niet te vet.
bulletWees zeer matig met het gebruik van alcohol.
bulletDraag lichtgewicht, comfortabele kleding (bij voorkeur katoen of microvezel nylon, informeer bij een buitensportzaak).

Omhoog

 

Algemene Hygiëne

Reizen naar verre landen is een fascinerende en boeiende ervaring. Een dergelijke reis kan echter ook een risico voor de gezondheid met zich meebrengen. In verre landen heeft men veelal een ander voedingspatroon en gaat men anders met gezondheid en hygiëne om. Daarom heersen er vaak infectieziekten, die in ons land niet of nauwelijks voorkomen. Door gepaste voorzorgsmaatregelen is een aantal infectieziekten wel degelijk te voorkomen. Veel ziekteverwekkers komen via besmet voedsel of (drinkwater) het lichaam binnen. Oppassen met eten en drinken, en een goede hygiëne kunnen een hoop narigheid voorkomen.

Enige algemene regels die de kans op een besmetting aanzienlijk kunnen verkleinen:

Drinken

 
bulletZelfs het meest heldere water in bronnen en riviertjes/beekjes is niet zonder meer voor consumptie geschikt.
bulletLeidingwater is meestal niet te vertrouwen, indien het niet goed is doorgekookt of gedesinfecteerd (Hadex®). Drink het niet zomaar en maak er geen ijsblokjes van. Neem in restaurants  geen ijs in de drank, mits u zeker weet dat het fabrieksijs is. Dat ijs is te herkennen aan de holte in het ijsblokje. Flessenwater, mits niet lokaal geproduceerd en in originele, verzegelde verpakking, is veiliger. Nog beter is koolzuurhoudend flessenwater. Water uit natuurlijke bronnen (meertje, beekje etc. ) dient voor consumptie ook gefiltreerd te worden.
bulletMelk dient eerst gekookt te worden alvorens deze te drinken.

 

Eten

 
bulletEet geen fruit dat je niet zelf geschild hebt; ook gewassen groente kan besmet zijn via het gebruikte waswater.
bulletEet geen rauw (tartaar) of half-rauw vlees; laat het vlees goed doorbakken.
bulletHet rauw consumeren van schelpdieren (mosselen en oesters) en vis wordt sterk afgeraden.
bulletSauzen en desserts gemaakt van rauwe of niet goed gekookte eieren (mayonaise, hollandaise saus en mousse) kunnen veel bacteriën bevatten.
bulletEet geen onverpakt ijs, dat in een karretje langs de weg verkocht wordt.
bulletNeem geen vacuüm verpakt vlees of vleeswaar mee. Deze verpakking verlengt de houdbaarheid niet of weinig. Ongekoeld en in een warme omgeving is de houdbaarheid zelfs minder dan op de verpakking staat vermeld.
bulletDek etenswaren af, zodat insecten er niet bij kunnen.
bulletHet eten in openbare gelegenheden is niet altijd te vertrouwen. Denk daarbij ook aan kraampjes met etenswaren op de markt, e.d.
bulletGebruik geen gerechten die langere tijd in bakken warm gehouden worden. Deze gerechten zijn een broedplaats voor bacteriën.

 

En verder

 
bulletLet vooral ook op de hygiëne van het vaatwerk en ander eetgerei.
bulletWas je handen goed met (vloeibare) zeep of met ontsmettingsdoekjes (Care Plus® Wipes), b.v. na gebruik van het toilet, voor het eten, voor het koken, etc.
bulletWarmwatersystemen moeten het water flink warm kunnen aanbieden. Indien dit niet het geval is, kunnen zich hierin bacteriehaarden ontwikkelen, waardoor bij het douchen infectie via de luchtwegen kan ontstaan.
bulletVerwondingen, ook kleine schaafwondjes, goed ontsmetten en met schoon materiaal afdekken.
bulletVermijd op plaatsen waar veel mensen bijeen zijn besmetting door hoesten of niezen.
bulletGa nooit direct op de grond zitten, zelfs niet op het schoonste zandstrand. Neem een handdoek of kledingstuk en klop dit na gebruik goed uit.

Omhoog

 

Jet Lag

Algemeen

Veel lichaamsfuncties, bijvoorbeeld het slaapwaakritme en het niveau van de hormoonspiegels wijzigen zich gedurende 24 uur. Het passeren van een aantal tijdzones kan het 24uurs ritme van het menselijk lichaam behoorlijk ontregelen. Indien deze ritmen verstoord worden (door het passeren van de tijdzones) kan dit onder andere leiden tot slaapproblemen, concentratiestoornissen, irritatie en maag- en darmproblemen.

Dit zijn allemaal symptomen behorende bij de jet lag. De jet lag wordt ook bepaald door de vermoeidheid van het reizen zelf: de langdurige oncomfortabele zithouding, de verlaagde zuurstofspanning in de cabine en het lawaai en de vibratie van het vliegtuig zelf.

Vermoeidheid na reizen treedt immers ook op bij het vliegen binnen een tijdzone van noord naar zuid (en vice versa). Het grootste probleem van de jet lag is toch wel het slaapprobleem. Hoe sneller hieraan wordt aangepast in het land van bestemming, hoe sneller de jet lag wordt overwonnen. Ook de andere lichaamsfuncties zullen zich hierna spoedig aanpassen. Personen die naar het oosten reizen hebben de meeste last van een jet lag. Hieronder volgen enkele adviezen om de jet lag zo snel mogelijk te overwinnen.

Tips voor vertrek

 
bulletTracht een ideaal reisschema te boeken zodat je bij voorkeur in de avond aankomt in het land van bestemming. Je kunt op deze manier tijdens de nacht uitrusten, zodat jouw schema vrij snel aangepast zal zijn aan de lokale tijd.
bulletVermijd hectische en drukke bezigheden vlak voor vertrek.
bulletGa op tijd naar het vliegveld.
bulletKies alleen voor een nachtvlucht indien je goed slaapt in een vliegtuig.

 

Tips tijdens de vlucht

 
bulletZet je horloge direct op de tijd van je bestemming.
bulletZorg voor voldoende lichaamsbeweging in het vliegtuig, beweeg van tijd tot tijd je armen en benen en loop af en toe wat rond.
bulletIndien je in de ochtend aankomt, tracht dan zoveel mogelijk te slapen tijdens je vlucht.
bulletEet en drink matig tijdens de vlucht; beperk het alcoholgebruik zoveel mogelijk.
bulletRoken wordt afgeraden.
bulletIndien je in de avond aankomt, is het verstandig zoveel mogelijk wakker te blijven gedurende de vlucht. Gesprekjes met medepassagiers en lichtprikkels van buiten houden je zoveel mogelijk wakker.

 

Na aankomst

bulletBij aankomst overdag kan men het beste de gehele dag wakker blijven. Indien het nodig is, slaap dan gedurende de dag slechts enkele uren. Gebruik hierna enkele koppen koffie, om goed wakker te blijven.
bulletBlijf op tot in de avond (totdat je zeer moe bent).
bulletGa elke avond op hetzelfde tijdstip naar bed.
bulletNeem tevoren een warm bad of wat lichaamsbeweging (vermijd zware lichamelijke inspanning).
bulletKies een donkere, koele en comfortabele slaapkamer (indien mogelijk).
bulletVermijd opwekkende middelen (zoals koffie, thee, cola, hete chocolade en alcohol) vlak voor het slapen gaan.
bulletSta de volgende dag tijdig op, ongeacht of je voldoende slaap hebt gehad. Gebruik de maaltijden iedere dag op dezelfde tijdstippen.
bulletEen eiwitrijk ontbijt en lunch helpen je bij het wakker blijven overdag.

Omhoog

 

Reizigersdiarree

Reizigersdiarree is de meest voorkomende infectieziekte bij reizigers en vakantiegangers. Volgens publicaties van de WHO (Wereldgezondheidsorganisatie) krijgt één op de drie reizigers last van reizigersdiarree, waarvan weer 1/3 in een ernstige vorm. Reizigersdiarree houdt meestal 2-4 dagen aan.

Hoe krijg je het?

Een onvoldoende persoonlijke- en voedselhygiëne is de veroorzaker van reizigersdiarree. Door vuile handen, een vuil glas, maar ook door niet hygiënisch bereid voedsel en verontreinigd drinkwater maakt het lichaam kennis met vreemde bacteriën. Deze ongewenste confrontatie leidt tot een agressieve reactie van het lichaam. Dit uit zich in dunne ontlasting, het lichaam wil de bacteriën kwijt. Eigenlijk kan gesteld worden dat diarree een positief proces is!

Wat doe je ertegen?

Het genezingsproces, gepaard met diarree moet gewoon zijn gang gaan. Dit kan wel vervelend zijn. Er is niet altijd een toilet in de buurt, of het is onhandig vanwege een busreis of een museumbezoek. Voor die gelegenheden kan een stopmiddel geslikt worden (loperamide). Een bijverschijnsel van reizigersdiarree is uitdroging. Het lichaam verliest extreem veel vocht en is niet in staat om vocht vast te houden. Om die reden is drinken alleen niet voldoende. Er moet een ORS (oral rehydration salts) worden gedronken. Dit is een zouten/glucose-oplossing die ervoor zorgt dat het vocht snel wordt opgenomen door de darmwand. Loperamide en ORS zijn verkrijgbaar bij de apotheek en drogist.

Hoe te voorkomen?

Let op met eten en drinken en was de handen vaak met water en zeep of met ontsmettingsdoekjes. De handige folder 'Verre Reis & uw Gezondheid - Algemene Tips' ligt bij de apotheek en staat op Internet: http://www.commundo.nl/voorbereiding/www.tropenzorg.nl

Omhoog

 

Zon en UV straling

In de (sub)tropen is de zon en daarmee ook de UV-straling intenser dan in Nederland. Veel mensen die de zon opzoeken in het buitenland willen in korte tijd bruin worden. Echter, wees verstandig bij zoveel zonneschijn en neem de nodige voorzorgsmaatregelen. Vooral mensen met een blanke huidskleur verbranden snel in de 'tropen'zon. Op den duur kan de ultraviolette straling aanwezig in het zonlicht flinke schade aanrichten. Die straling veroorzaakt blijvende veranderingen in huidcellen. Bij overmatige blootstelling kunnen hierdoor verschillende vormen van huidkanker ontstaan.

Genieten van de zon kan, mits op verstandige wijze. Door het opvolgen van onderstaande adviezen blijft het zonnen, ook op de langere termijn, plezierig.
bulletLaat de huid geleidelijk aan de zon wennen.
bulletNiet urenlang liggen 'bakken'.
bulletMijd de zon op het heetst van de dag (tussen 11.00 en 15.00 uur).
bulletGebruik zeker in het begin een zonnebrandcrème met een hoge beschermingsfactor (15 of hoger) met bescherming tegen zowel UV-A als UV-B (bijv. Care Plus® Skin-Saver Sunblock SPF 25).
bulletDraag bedekkende kleding (lange mouwen, lange broek) van een katoenen of lichtgewicht microvezelmateriaal (informeer bij een buitensportzaak).
bulletDraag in de zon altijd een hoofddeksel (zonneklep/hoed/pet met nekflap).
bulletBij wandelen, fietsen, zeilen, sporten e.d. in de zon wordt naast een goede zonnebrandcrème en een hoofddeksel ook beschermende kleding aangeraden (bijv. Care Plus® Gear UV-werende kleding).
bulletBij een strakblauwe lucht is er veel UV-straling. Ook in de schaduw kun je dan beter een creme gebruiken. Bovendien wordt zonlicht ook weerkaatst door zee, strand en witte gebouwen.
bulletBescherm je ogen altijd tegen de UV-straling. Draag daarom altijd een goede zonnebril die zowel tegen UVA als UVB straling bescherming biedt.
bulletPas op met alcoholhoudende producten in de zon (eau de toilette, after shave e.d.).
bulletPas op met geneesmiddelen en zon. Er kunnen stoffen in zitten die reageren met UV-straling.
Omhoog

 

Malaria

In het gebied waarheen je reist, heerst vaak de ziekte malaria. Malaria is een infectieziekte, die veroorzaakt wordt door de malariaparasiet. Mensen kunnen besmet raken met deze parasiet door een steek van een besmette mug (de Anopheles mug). Deze malariamug is actief tussen zonsondergang en zonsopgang. Er zijn verschillende vormen van malaria bekend. Malaria tropica, de kwaadaardige vorm van malaria, kan zonder onmiddellijke behandeling fataal verlopen. Malaria begint meestal met een grieperig gevoel, gecombineerd met pijn in de spieren en gewrichten. Hierna volgt hoge koorts met koude rillingen en hoofdpijn. Soms gaat dit gepaard met diarree en braken. In het begin van de ziekte kunnen de typische koortspieken ontbreken. Pas zeven dagen na een steek van een besmette mug kunnen de eerste ziekteverschijnselen optreden.

Tegen malaria kan je je niet laten vaccineren. Je dient daarom tabletten te slikken, zoals

Paludrine:
Het meest voorgeschreven voor normale Malariagebieden zoals Centraal Amerika. Per dag slik je tweemaal één tablet (één in de ochtend en één in de avond, bij voorkeur na dezelfde maaltijden), te beginnen op de dag van vertrek. Na terugkomst uit het malariagebied dien je nog vier weken door te gaan met het slikken van deze tabletten.

Er zijn nog andere middelen zoals

Malerone
De laatste jaren wordt het middel malarone steeds vaker voorgeschreven. Het is een combinatie van atovaquon (250mg) en proquanil (100mg). Dit middel hoeft alleen te worden ingenomen vanaf een dag voordat u in een malariagebied komt tot een week nadat u het gebied heeft verlaten. Men zegt dat het minder bijwerkingen heeft dan lariam. De bijwerkingen van malarone die worden genoemd hangen vooral samen met de spijsvertering, ze zijn dus fysiek en niet psychisch.

Lariam
Het gebruik van lariam als profylaxe is zeer omstreden en er is bovendien maar zeer beperkt onderzoek naar gedaan. In individuele gevallen kan lariam bepaalde bijwerkingen hebben. Genoemd zijn onder andere humeurigheid, angst, verwardheid en nachtmerries. Het is raadzaam om, als u het als profylaxe gebruikt, tijdig voor vertrek met het slikken van deze middelen te beginnen en tijdens gebruik na te gaan of mogelijke stemmingsveranderingen hiermee samenhangen. In veel landen wordt lariam alleen als medicatie voorgeschreven en preventief aan reizigers meegegeven.

Helaas kunnen deze tabletten niet meer onder alle omstandigheden malaria voorkomen, omdat de malariaparasiet weerstand ontwikkelt tegen dit malariamiddel. Het is daarom ook belangrijk muggensteken te voorkomen.
bulletDraag na zonsondergang bedekkende, lichtgekleurde kleding: lange broek, lange mouwen, sokken en dichte schoenen.
bulletGebruik een insectenwerend middel met een hoog percentage diëthyltoluamide (DEET) (bijv. Care Plus® Deet). Voor zwangeren en kleine kinderen wordt een natuurlijk muggenafweermiddel aanbevolen (bijv. Mosi-Guard NaturalTM ). Breng deze op de onbedekte en onbeschadigde huid aan (enkels, polsen, nek etc..).
bulletHoud muggen zoveel mogelijk buiten de slaapkamer. Sluit ramen en deuren tijdig voor zonsondergang, indien geen horren aanwezig zijn.
bulletGebruik de airconditioning, indien deze aanwezig is, in de slaapkamer (luchtstroom inactiveert de muggen).
bulletSlaap onder een (geïmpregneerd) muskietennet, indien geen airconditioning in de slaapkamer aanwezig is (bijv. de Care Plus® Klamboe).

Mocht je, ondanks de door jou gebruikte tabletten, toch de eerder genoemde verschijnselen krijgen, dan kan er sprake zijn van malaria. Ga altijd door met het slikken van uw malariatabletten. Indien de verschijnselen langer dan twee dagen aanhouden, dien je onmiddellijk contact te zoeken met een arts voor onderzoek en eventueel medische behandeling. Zelfs maanden na terugkeer uit een malariagebied kan een malaria-aanval optreden. Krijg je een 'griepje' dat langer dan twee dagen duurt, vertel je behandelend arts dan altijd dat je in een malariagebied bent geweest.

Meer informatie over Malaria: http://www.malaria.nl/

Omhoog

 

Seksuele en bloedcontacten

Onder de lokale bewoners van uw bestemmingsland zijn velen drager van het hepatitis B- en C-virus en het AIDS-virus. Deze virussen kunnen worden overgedragen door seksueel- of bloedcontact. Hiernaast komen geslachtsziekten als gonorroe en syfilis ook veelvuldig voor. Het wordt daarom ten zeerste aanbevolen, indien je seksuele contacten hebt met lokale bewoners, altijd gebruik te maken van een condoom. Neem deze condooms mee vanuit Nederland. In veel landen is de kwaliteit van de condooms zeer matig tot slecht. Dit is ook belangrijk ter voorkoming van AIDS-besmetting tijdens seksueel contact. Het aantal gevallen van AIDS of seropositieven stijgt jaarlijks schrikbarend. Dit betreft niet alleen homoseksuelen, ook onder heteroseksuelen neemt het aantal gevallen toe. Veel vrouwen brengen de infectie over aan hun (ongeboren) kinderen. Het AIDS-probleem is wijd verbreid en beperkt zich niet meer alleen tot prostituées en homoseksuelen.

Besmetting met het AIDS- en hepatitis B- en C-virus kan o.a. ook plaatsvinden door bloedcontact.
Het is daarom van belang dit zoveel mogelijk te vermijden.
Indien je langer dan 6 maanden op deze bestemming verblijft, raden we je een vaccinatie tegen hepatitis B aan. (Para)medisch personeel en andere personen die door de aard van hun werkzaamheden activiteiten of contact besmet kunnen worden dienen zich altijd te laten vaccineren.

Omhoog

 

Hoogteziekte

Tijdens onze reis door Ecuador en Peru werden we in het Andesgebergte op 5000 meter geconfronteerd met het gevaar van hoogteziekte.

Meer weten? Ga dan naar www.hoogteziekte.info

Wat is hoogteziekte?

Hierna volgt een korte inleiding in wat hoogteziekte is.

Er zijn drie vormen van ziekte door ijle lucht te onderscheiden waarmee de toerist te maken kan krijgen:

  1. ‘Gewone’ hoogteziekte, ook wel aangeduid met acute hoogteziekte.
  2. Vochtophoping in de hersenen: hersenoedeem.
  3. Vochtophoping in de longen, longoedeem genoemd.

Alledrie ontstaan ze door tekort aan zuurstof, in combinatie met te snel omhoog willen en soms persoonlijke gevoeligheid. 

1. ‘Gewone’ hoogteziekte, ook wel acute hoogteziekte genoemd

De acute hoogteziekte is de meest voorkomende vorm van ziekte door hoogte. Vaak is deze ziekte met eenvoudige maatregelen te genezen, en meestal hoef je er niet voor af te dalen. Zie onder het onderdeel 'Genezen van hoogteziekte'. 
De meest voorkomende klachten die hierbij ontstaan zijn in de tabel hieronder te lezen.


Top 10 van klachten bij acute hoogteziekte

  1. Hoofdpijn die nog op pijnstillers reageert
  2. Slapeloosheid
  3. Gebrek aan eetlust
  4. Misselijkheid
  5. Duizeligheid
  6. Hoofdpijn die niet meer op pijnstillers reageert
  7. Ernstige vermoeidheid
  8. Minder plassen
  9. Braken
  10. Traagheid

 

2. Vochtophoping in de hersenen: hersenoedeem.

Hersenoedeem ontstaat door lekkage van hersenvaatjes en dus vochtophoping in het hersenweefsel. Het is levensbedreigend, en wordt door toeristen ernstig onderschat. Als je klachten hebt die op hersenoedeem kunnen wijzen moet je onmiddellijk maatregelen nemen (zie bij het onderdeel 'Genezen van hoogteziekte')

Klachten bij hersenoedeem

  1. Extreme hoofdpijn die niet meer reageert op pijnstillers
  2. Verlies van beoordelingsvermogen en realiteitszin
  3. Niet aangepast gedrag (soms lijkend op dronkenschap)
  4. Dubbelzien
  5. Verlies van coördinatie
  6. Blaasproblemen (incontinentie of juist niet kunnen plassen)
  7. Hallucinaties
  8. Geheugenverlies
  9. Sufheid
  10. Epileptische aanvallen
  11. Verlammingsverschijnselen
  12. Bewusteloosheid en dood door inklemming van de hersenen.

 

3. Vochtophoping in de longen, longoedeem genoemd.

Ook longoedeem ontstaat door het lekken van bloedvaatjes, nu in de longen. Hierdoor kan er geen of onvoldoende zuurstof uit de lucht naar het bloed getransporteerd worden. Je stikt langzaam, eigenlijk is het een vorm van verdrinking in je eigen lichaamsvocht. Als je klachten hebt die op longoedeem kunnen wijzen moet je ook snel maatregelen nemen, de ziekte kan in korte tijd, vaak gedurende  een nacht tot de dood leiden. 

Top 10 van klachten bij ophoping van vocht in de longen (longoedeem)

  1. Benauwdheid, eerst bij ook geringe inspanning, later ook als je niets doet en zelfs als je ‘s nachts op je bed ligt hijg je nog
  2. Snelle hartslag, ook als je niets doet
  3. Pijn op de borst
  4. Hoofdpijn die niet goed meer reageert op pijnstillers
  5. Droge hoest, soms zo heftig dat je tot weinig meer in staat bent
  6. Bloed opgeven
  7. Misselijkheid
  8. Slapeloosheid
  9. Duizeligheid
  10. Verwardheid, doordat je hersenen te weinig zuurstof krijgen